Historia klasztoru jasnogórskiego rozpoczęła się w 1382 roku, kiedy to zakonowi paulinów został przekazany drewniany kościół parafialny koło Częstochówki pod wezwaniem Błogosławionej Dziewicy. Od chwili przekazania w sierpniu 1384 roku cudownego obrazu Matki Boskiej przez Władysława Opolczyka klasztor stał się miejscem licznych pielgrzymek.
Pierwszymi budowlami murowanymi były kaplica Cudownego Obrazu i św. Pawła Pierwszego pustelnika oraz kościół pod wezwaniem Krzyża Świętego i Narodzenia Matki Boskiej. W XV wieku klasztor przeżył dwa napady w 1430 i 1466 roku. W protokole z wizytacji w 1593 roku klasztor jest przedstawiony jako niezbyt okazały. Klasztor pokrywał dach gontowy. Wieża pośrodku zachodniej fasady była kamienna tylko do pierwszej kondygnacji. Nad kaplicą NMP znajdowało się drewniane piętro zamieszkiwane przez zakonników. Między kaplicą a prezbiterium mieściła się newielka zakrystia ze skarbczykiem. W budynku na północno-wschodnim krańcu wzgórza mieściły się pomieszczenia reprezentacyjne i siedziba prowincjała.
Wydarzenia polityczne w XVII wieku - wojna 30-letnia w Niemczech, walk katolików i protestantów w Czechach wpłynęły na decyzję budowy umocnień obronnych wokół klasztoru (lata dwudzieste i trzydzieste). Od 1620 roku zaczęto wznosić północne skrzydło klasztoru, łączące się od wschodu z budynkami prowincjalskimi (z XVI w.). W tym czasie przystąpiono do budowy nownczesnych fortyfikacji bastionowych. Od 1652 roku na podstawie rozporządzeń królewskich i sejmowych konwent był zobowiązany do utrzymywania stałej załogi wojskowej. Fortyfikacje tworzyły czworobok wałów ziemnych, oblicowanych murem , orza cztery narożne bastiony. Główne wejście do twierdzy znajdowało się w kurtynie południowej. Wzniesiono tu przysadzistą wieżę bramną poprzedzoną mostem zwodzonym. W niektórych odcinkach wałów mieściły się budowle zwane kazamatami, wykorzystywane do celów wojskowych. Załoga wojskowa mieszkała w budynkach wzdłuż kurtyny wschodniej i południowej. południową część klasztoru stanowiła obszerna dwukondygnacyjna sala (Rycerska). Od zachodu znajdowało się skrzydło mieszczące reflektarz. W latach 1641-1643 przebudowano kaplice NMP, a w latach 1649-53 wybudowano mową zakrystię, a nad nią skarbiec. W 1650 roku kanclerz Jerzy Ossoliński ufundował nowy ołtarz cudownego obrazu. Przy południowej elewacji świątyni zbudowano kaplice kopułowe: dwukondygnacyjną Aniołów Stróżów i Relikwi (po 1624 roku) oraz kaplice Denhoffów pod wezwaniem św. Pawła Pustelnika (po 1644 roku.). W latach 1639-41 postawiono nowy budynek dla apteki. Po pożarze w 1654 roku wymurowano wyższe partie wieży. W 1655 roku mimo braku pierwszej linii obrony - wału z fosą, rawelinów, palisad (w miejscu wału z fosą znajdował się tylko nieregularny rów), forteca przez dwa miesiące opierała się zwycięsko szwedzkiemu najazdowi. Po tych doświadczeniach stale starano się udoskonalać system fortyfikacji. W marcu 1657 roku rozpoczęto ich odnowę. w 1676 roku z inicjatywy króla Jana Sobieskiego, wzniesiono przed bramą południową rawelin, który miał dodatkowo zabezpieczać główne wejście na teren klasztoru. Wejście prowadziło przez bramę między wałami, zwaną Jagiellońską (najstarsza). Jest ona stosunkowo niska, przesklepiona. Od 1670 roku przebudowano ją, wznosząc niewysokie piętro. Przechowywano tam broń. Kolejne bramy, które powstały na rawelinie to:
- brama Lubomirskich z ich herbem oraz bogatą dekoracją panoplinową (elementy uzbrojenia), otaczającą wizerunek Matki Boskiej Częstochowskiej oraz posągami św. Michała Archanioła, św. Pawła Pierwszego Pustelnika i św. Antoniego Opata.
- brama Stanisława Augusta Poniatowskiego, od 1955 roku zwana bramą Matki Boskiej Królowej Polski. Powstała w 1767 roku. zachowała się tylko jej dolna część. Zwieńczenie z płaskorzeźbą Matki Boskiej Częstochowskiej pochodzi z XIX wieku.
- brama Matki Boskiej Bolesnej, powstała w 1891 roku, na miejscu drewnianej.
W roku 1680 przy kurtynie zachodniej zbudowano arsenał. W 1702 roku konwent posiadał własną prochownię iodlewnię kul. Kolejnych modyfikacji fortyfikacji dokonano w latach 1720-1730 oraz 1740-45. Przebudowano wtedy wszystkie bastiony.

Są to:
- bastion południowo-zachodni, św. Barbary, zwany później Lubomirskich, gdyż w 1720 r. przebudowano go dzięki zapisowi Jerzego Ludwika Lubomirskiego.
Kurtyna zachodnia była wzniesiona w 1631, zaś przejazd pod nią wykonano w 1667 roku.
- bastion północno-zachodni św. Rocha, zwany też Morsztynów, ponieważ został przebudowany w latach 1720-30 z funduszów Michała Morsztyna.
Kurtyna północna osłaniała skrzydło klasztoru "Dormitorium Novum", wzniesione po 1620 r. Dwie wieże znajdują się na krańcach kurtyny. Środkowa zbudowano w XVII wieku.
-bastion północno-wschodni, św. Trójcy albo Szaniawskich, nazwany tak dla upamiętnienia ofiary Felicjana Szaniawskiego na jego modernizację w latach 1720-1730. Przy kurtynie wschodniej znajdują się najstarsze, XVI-wieczne budynki klasztoru. Wieże powstały na początku XVII wieku. Neobarokowy szczyt kaplicy NMP powstał po 1904 roku wg projektu Stefana Szyllera.
- bastion południow-wschodni, św. Jakuba, nazywany też Królewskim na pamiątkę udziału Jana Kazimierzai jego małżonki przy odnowie fortyfikacji w 1657 roku. Kolejna przebudowa miała miejsce w 1674 roku. Bastion nazywany jest też bastionem Potockich dla upamiętnienia udziału Potockich w przebudowie bastionu w 1740 roku.