|
Na
najwyższym wzgórzu Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, Górze Janowskiego
(504 m n.p.m.), zbudowano w latach 1530-1545 magnacką siedzibę obronną
doskonale wkomponowaną pomiędzy skalne wychodnie. Wzniesiono ją z kamienia
wapiennego na miejscu gotyckiego zamku Włodków, który z kolei powstał
na miejscu drewnianych umocnień, prawdopodobnie spalonych przez Tatarów
w XIII w. Ród Włodków Sulimczyków objął Ogrodzieniec na początku XIV
w.
Zwano
ich później Ogrodzienieckimi lub Ogrodzińskimi. Wznieśli oni zamek murowany.
Jego pozostałości odkryto na terenie późniejszego zamku renesansowego.
Prawdopodobnie zamek gotycki Włodków został wybudowany tak, że skały
tworzyły jego naturalną osłonę z trzech stron. Od strony północno-zachodniej,
nie osłoniętej, były umocnienia w postaci wału lub muru.Na skałach wznosiły
się budynki mieszkalno-obronne. Wjazd prowadził od południowego wschodu
wąską szczeliną między dwoma skałami. Na miejscu znajdującej się tu
bramy stanęła w XVI w. wieża bramna z wyszukanym portalem. W 1470 r.
Włodkowie sprzedali swą posiadłość wraz z zamkiem mieszczanom krakowskim
Salomonowiczom. Kolejnymi właścicielami byli Rzeszowscy i Pileccy, a
od 1508 r. ponownie Włodkowie. W 1523 r. posiadłość została przejęta
za długi przez krakowskiego burgrabiego Jana Bonera. Jego bratanek,
Seweryn Boner, w 1530 r. przystąpił do budowy okazałej siedziby rodowej
na miejscu zamku Włodków. Zamek Bonerów swym przepychem nie ustępował
Wawelowi. Wiele cennych przedmiotów do wyposażenia zamku sprowadzono
z zagranicy. Rezydencję obronną wzniesiono w latach 1530-1545. Składa
się z zamku górnego i niżej położonego podzamcza o powierzchni ok. 3
ha. Otaczał ją mur łączący się ze skałami. W jego obrębie mieściły się
zabudowania mieszkalne dla załogi i służby oraz budynki gospodarcze.
Wewnętrzny dziedziniec zamkowy obudowany był arkadowymi krużgankami,
typowymi dla siedzib magnackich w tym okresie.
Zamek posiadał trzy wieże, których hełmy nawiązywały prawdopodobnie
do wzorów wawelskich. W wieży bramnej mieściła się kaplica zamkowa.
Dwie pozostałe pełniły funkcję klatek schodowych łączących poszczególne
kondygnacje. Miały również znaczenie symboliczne. W latach 1550-1560
Stanisław Boner, syn Seweryna, rozbudował zamek. Powstało wtedy południowo
- zachodnie skrzydło z podłużnym budynkiem, zwanym Kurzą Nogą, ze strzelnicami
umieszczonymi na trzech kondygnacjach, i częścią mieszkalną na dwóch
pozostałych. Od strony południowo - wschodniej dobudowano beluard (bastion
narożny). Połączenie tych dzieł obronnych murem z narożną cylindryczną
basztą stworzyło dodatkowe dwa dziedzińce wewnętrzne.
W 1526 r. zamek wraz z dobrami ogrodzienieckimi siostra Stanisława,
Zofia, wniosła w posagu Janowi Firlejowi, zwolennikowi arianizmu. W
1587 r. zamek został zdobyty lub poddany wojskom austriackiego arcyksięcia Maksymiliana
Habsburga, kandydata do korony polskiej. W latach 1655-5Z Szwedzi ograbili
i w znacznym stopniu zniszczyli obiekt. W 1664 r. wdowa po Andrzeju
Firleju przekazała zamek bratankowi męża, Mikołajowi. Od 1669 r. nowym
właścicielem klucza ogrodzienieckiego był kasztelan krakowski, Stanisław
Warszycki. Odbudował on zamek. Ok. I695 r.dobra ogrodzienieckie Barbara
Warszycka wniosła w wianie Kazimierzowi Męcińskiemu, staroście wieluńskiemu.
Podczas kolejnego najazdu szwedzkiego w początkach XVI w. zamek został
podpalony. Odbudowano go częściowo. Ok. 1784 r. posiadłość kupił od
Męcińskich krakowski podsędek, Tomasz Jakliński. Nie dbał on zbytnio
o zamek, stopniowo chylący się ku ruinie. Do 1810 r., jego siostra,
Mieroszewska, mieszkała w środkowej części zamku, którą musiała opuścić,
gdy groziło zawalenie się stropów. Na początku XX w. przeprowadzono
częściową parcelację dóbr ogrodzienieckich. Właścicielem parceli z ruinami
zamku zastał chłop, Ludwik Kozłowski. Mury zamkowe stopniowo rozbierano,
wykorzystując budulec na zabudowania w Podzamczu.
Podczas I wojny światowej zamek został znacznie zniszczony przez artylerię.
Dzięki inicjatywie Aleksandra Janowskiego zamek wykupiono z rąk prywatnych.
W latach 1959-1964 zostały przeprowadzone badania archeologiczne połączone
z pracami konserwatorskimi. Ruina renesansowej rezydencji obronnej Bonerów
jest doskonałym przykładem polskiej fortyfikacji wyżynnej typu bastejowego.
|